Kauczukowy boom w Amazonii

Krzysztof Kolumb jako pierwszy opisał Indian odbijających piłkę zrobioną z dziwnej, lepkiej substancji spływającej z drzew tropikalnych, ale dopiero w roku 1869, kiedy B.F. Goodrich wyprodukował w Stanach pierwsze opony samochodowe, Amazonię, która miała właściwie całkowity monopol na najwyższej jakości lateks, ogarnęło kauczukowe szaleństwo.

D. Grann, Zaginione miasto Z. Amazońska wyprawa tropem zabójczej obsesji, Warszawa 2010, s. 99 - 100.

Nacinanie kory kauczukowca

Popyt na gumę pozyskiwaną z brazylijskiego kauczukowca rozpoczął poważne przemiany ekonomiczne i społeczne w Amazonii końca XIX wieku. Przemysł ten spowodował napływ robotników i bandytów, wycinanie lasów pod budowę kolei i dróg oraz naruszenie przez białych osadników izolacji, w jakiej do tego czasu żyło wiele indiańskich plemion. Kauczukowi przemysłowcy zajmowali przede wszystkim tereny wzdłuż Amazonki i jej dopływów, gdyż poruszanie się po rzece było stosunkowo najbezpieczniejszą i najłatwiejszą drogą do wnętrza dżungli. Próbowano także zbudować kolej łączącą Brazylię i Boliwię, ale wielu robotników zginęło z powodu chorób lub ataków Indian. Szczyt boomu kauczukowego przypada na lata 1879 - 1912.


W wyniku rozwoju przemysłu kauczukowego na Amazonką powstały pierwsze miasta, a największym z nich było Manaus. Wielcy przemysłowcy zarabiali na eksporcie gumy olbrzymie pieniądze, przewyższające nawet dochody z handlu kawą w innych regionach Ameryki Południowej.

Na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku wybudowano w Manaus Teatro Amazonas, wspaniały budynek opery, który stanowił symbol bogactwa kauczukowych baronów. Niemal wszystkie materiały sprowadzono z Europy: marmur pochodził z Włoch, części stalowe z Anglii, meble ze stolicy Francji, a szkło żyrandoli z Murano. Kopuła opery wyłożona jest mozaiką w narodowych barwach Brazylii.

Teatro Amazonas w Manaus

Kauczukowy boom zakończył się, kiedy Brazylia straciła monopol w produkcji gumy. Przyczynił sie do tego Sir Henry Alexander Wickham, który w 1976 roku przemycił nasiona kauczukowca do Anglii, do Royal Botanic Gardens, Kew. Anglicy z powodzeniem rozpoczęli uprawę tej rośliny w Malezji, na Sri Lance i w Afryce.

Kongo: Biały król, czerwona guma, czarna śmierć

reż. Peter Bate, BBC (2003)

Film można obejrzeć na stronie Free Documentaries.

Dokument Petera Bate'a o zbrodniczych rządach Leopolda II w Kongo w okresie boomu kauczukowego w latach 80. i 90. XIX wieku. Wyprodukowany przez BBC film zawiera przede wszystkim typowe dla telewizyjnych dokumentów rekonstrukcje wydarzeń oraz wywiady z historykami, urzędnikami i przewodnikami, a także materiały nakręcone w Belgii i Kongo oraz niewielką liczbę archiwalnych filmów i fotografii.

Autorzy dokumentu portretują króla Leopolda II jako człowieka opętanego ideą posiadania kolonii, które stanowiły o sile państwa i mogły być źródłem olbrzymich dochodów. W młodości Leopold II dużo podróżował. Z greckiego Akropolu przywiózł fragment marmuru, na którym kazał umieścić swoją podobiznę i napis Il faut à la Belgique une colonie (Belgia musi posiadać kolonie). W końcu udało mu się zagarnąć olbrzymi fragment ziemi w centralnej Afryce, 76 razy większy niż sama Belgia.

Film ukazuje nie tylko okrucieństwo belgijskich kolonizatorów, ale i sposoby wymazywania z publicznego dyskursu pamięci o afrykańskich zbrodniach króla, na przykład poprzez tworzenie i celebrowanie narodowych symboli (obchody 50. i 75. rocznicy niepodległości, budowa Parku Cinquantenaire i Łuku Triumfalnego z prywatnych pieniędzy króla) oraz przypisywanie Leopoldowi II roli nowoczesnego władcy niosącego Afryce dobrodziejstwa cywilizacji (Royal Museum for Central Africa przez długi czas upamiętniało jedynie belgijskich oficerów, a nie ofiary ich terroru).

Pomnik Leopolda II w Brukseli

Współczesne, powszechne podręczniki historii wciąż ukazują belgijskie rządy w Kongo jako czas nowoczesnych przemian i ucywilizowania czarnych społeczeństw. Oto fragment belgijskiego podręcznika dla dzieci w wieku 10-12 lat:

Kiedy Belgowie dotarli do Konga, zastali populację ludzi będących ofiarami krwawej rywalizacji i handlu niewolnikami. Krok po kroku belgijscy urzędnicy, misjonarze, lekarze, koloniści i inżynierowie cywilizowali czarną ludność. Tworzyli nowoczesne miasta, drogi i koleje, porty i lotniska, fabryki i kopalnie, szkoły i szpitale. Ich praca znacząco polepszyła warunki życia tubylców.

Cyt za: Guy Vanthemsche, The Historiography of Belgian Colonialism in the Congo, [w:] Europe and the world in European historiography, red. C. Lévai, Pisa 2006, s. 89.

Tymczasem Adam Hochschild, autor książki King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa uważa, że ofiarami bezwzględnej polityki króla mogło paść 10 milionów ludzi.

Kongo: Potrzeba matką przemocy

Szkocki chirurg J.B. Dunlop w 1887 roku wpadł na pomysł, by dziecinny rower swojego małego synka wyposażyć w nadmuchiwaną gumową dętkę. Rowerową oponę opatentowano w 1888 roku. W ciągu następnych lat popyt na kauczuk wzrósł wielokrotnie. To tłumaczyło okrucieństwa kongijskiego reżimu opisane w dziennikach Sjöbloma i Glave'a.

Sven Lindqvist, Wytępić całe to bydło, Warszawa 2009, s. 39.

Od połowy lat 80. XIX wieku Kongo było formalnie nie tyle kolonią, co prywatną własnością króla Belgii, Leopolda II i nosiło nazwę Wolne Państwo Konga.

Leopold II

W 1891 roku Leopold II dał swoim reprezentantom monopol na handel kauczukiem i kością słoniową, a tubylców obciążył obowiązkiem pracy i transportu. Przedstawiciele Leopolda, jak pisze Lindqvist, rekwirowali kolonialne dobra bez jakiegokolwiek wynagrodzenia dla miejscowych, a tych którzy buntowali się przeciwko niewolniczej pracy, karano spalonymi wioskami, morderstwami i odłączaniem dzieci od rodzin, obcinaniem dłoni. Podobne surowe kary czekały tych, który nie dostarczyli Belgom ustalonej ilości kauczuku.

Szacuje się, że pod rządami Leopola II w Kongo zginęło kilka lub nawet kilkanaście milionów ludzi, a historycy skłonni są nazwać ten okres rządów ludobójstwem.

Rysunek ukazujący stosunek
Leopolda II do jego prywatnej kolonii

Edward Wilhelm Sjöblom był misjonarzem, który w 1892 roku podróżował przez Kongo poszukując miejsca na placówkę. W czasie podróży widział okrucieństwo białych kolonizatorów, którzy byli przekonani, że tylko przemocą można ucywilizować czarnego. Takie też było początkowe stanowisko E.J. Glave'a. jego poglądy zmieniły się, kiedy sam stał się świadkiem tortur. Posłuszeństwo wobec białych wymuszano najchętniej pejczem ze skóry hipopotama, który już po kilku uderzeniach zostawiał dotkliwe rany na ciele.

W 1908 roku, pod naciskiem opinii publicznej, przekształcono Kongo w kolonię Belgii.